ماه رمضان فرصتي مغتنم براي فقرزدايي

ماه رمضان فرصتي مغتنم براي فقرزدايي

 مولف : عباس اورنگ کارشناس ارشد

حوزه رفاه و تامين اجتماعي کشور

حلول ماه مبارک رمضان فرصت براي شناخت خويش ، جامعه ، محيط و ... که يقينا هر آن کس خود و جامعه را به خوبي بشناسد و درباره خود و جامعه احساس مسئوليت و تکليف کند به والاترين درجه انساني خويش خواهد رسيد. از اين رو يکي از مهمترين ويژگي هاي ماه مبارک رمضان فرصتي که مومنان در نه تنها زنگي خويش را بيشتر شناخته بلکه چگونگي گذران اوقات ديگران بندگان خدا خصوصا فقرا را بشناسد.

"...هشام بن الحكم از امام صادق(ع) در باره علت روزه پرسيد، آن حضرت فرمود: بدان جهت خداوند متعال روزه را واجب كرده است كه غنى و فقير در احساس تلخى با هم شريك باشند، زيرا غنى بطور طبيعى طعم گرسنگى را نمى‏چشد تا به فقير رحم نمايد، زيرا آدم غنى هر موقع چيزى را بخواهد، توانائى بدست آوردن آن را دارا است، لذا خداوند متعال با واجب نمودن روزه خواسته است كه در ميان مخلوقاتش تساوى برقرار نمايد و آدم غنى طعم گرسنگى و درد را بچشد، تا بر ناتوان رقت آورد و بر گرسنه رحم نمايد."

حال که به زعم آيات، احاديث و روايات ماه مبارک رمضان و روزه فرصتي است براي شناخت فقر ، از فرصت استفاده نموده در ابتدا به تعريف واژه فقر پرداخته و پس از آن ساز و کار هاي که موجب گسترش فقر مي شوند را مرور خواهم کرد و پس از آن به راهکارهاي براي فقر زدايي خواهم پرداخت:

تعريف فقير و انواع فقر:

در لغت ، فقير، به معني مسكين‌ و بي‌چيز و غني، مأخوذ از تازي و به معني توانگر و مالدار آمده است. در نهج البلاغه از انواع مختلف و معاني گوناكون فقر سخن به ميان رفته است كه مي توان به فقر اقتصادي، فقر مادي، فقر روحي، فقر علم و آگاهي، فقر ايدئولوژيكي فقر فرهنگي و... اشاره اي داشت كه به چند نمونه آن اشاره خواهيم داشت.

دلايل گسترش فقر در جامعه:

در مكتب امام على عليه السلام، همه افراد بشر حق دارند از يك زندگى انسانى بهره‏مند باشند. اين كه ديده مى‏شود گروهى در ناز و نعمتند، و گروهى ديگر با فقر دست بگريبان، يا بخاطر اينست كه ثروتمندان به وظيفه خود عمل نمى‏كنند، و يا بجهت اينست كه فقرا، وظيفه انسانى خود را در تحصيل يك زندگى آبرومندانه انجام نمى‏دهند و يا به اين علت است كه زمامداران مردم شايسته‏اى نيستند و در تدبير اداره امور و طرح پروژه‏هاى صحيح و بر قرارى عدالت اجتماعى عاجزند.

در هر صورت اگر در جامعه اسلامى افرادى پيدا شدند كه از زندگى انسانى بى بهره بودند، در مكتب امام عليه السلام تأمين زندگى تنها بعهده حكومت اسلامى است چنانكه آن حضرت در فرمان تاريخيش به مالك اشتر تأكيد مى‏كند.

راهکارهاي مبارزه با فقر :

همانگونه که در آيات ، احاديث ، روايات و متون اسلامي اشاره شده است هيچ دين و مکتبي وجود ندارد که به اندازه اسلام به موضوع فقر و راهکارهاي مباره با فقر نپرداخته است. در اسلام از جمله راهکارهاي اساسي که در مبارزه با فقر به آن اشاره شده است اولا عبارت از اين است که اشتغال و امرار معاش از طريق کار در اسلام توصيه شده است و اشتغال يکي از عوامل اصلي کرامت انساني به حساب آمده است. و بدون شک هيچ چيز نمي تواند بيش از اشتغال به رشه کن نمودن فقر بپردازد. ولي بايد توجه داشت که در برخي موارد يا فرصت اشتغال براي افراد وجود نداشته يا اينکه افراد به دلايلي همچون عدم توانايي و قدرت انجام کار يا فقدان مشاغل آبرومندانه قادر به تامين هزينه ها و مايحتاج زندگي خويش نيستند و ناگزير پديده اي تحت عنوان فقر اين قبيل از افراد در دامن خويش گرفترا خواهد ساخت. در اين شرايط هم اسلام راهکارهاي را طراحي نموده است که در صورتي که به نحو احسن مورد استفاده قرار گيرد و مسلمان در اعطاي کمک ههاي مذکور با ديگر هم نوعان خوي همياري نومده و از منابع استحصال شده به نحو احسن استفاده شود قسمت عمده اي از فقر و ناداري در جامعه اسلامي ريشه کن خواهد شد.

در اسلام مکانيزم هاي عمده اي همچون صدقه ، خمس، زکات ، وقف ، نذورات و ... پيش بيني شده است که مسلمين در اعطاي آنان به درستي عمل نموده و منابع مذکور با برنامه هاي جامعه و منسجم هزينه گردد فقر از بسياري از خانواده هاي مسلمان رخت بر خواهد بست. بطور مثال حال که به فتاوي بسياري از علماء و مراجع تقليد پرداخت زکات فطريه به سازمانهاي حمايتي از جمله سازمان بهزيستي کشور و کميته امداد امام خميني (ره) مورد تاييد قرار گرفته و تلاش شود زکات فطريه به طور نظامند جمع شده و صرف برنامهاي اشتغال زايي با اولويت ايجاد اشتغال پايدار براي فقرا و افراد نیازمند سياستگذاري شود. چنانچه فقط ۲0 ميليون نفر از جمعيت کشور مشمول پرداخت زکات فطريه شوند و به متوسط افراد جامعه معادل 3 کيلو طعام خويش را پرداخت نمايد با توجه به اينکه طعام قالب در کشور برنج مي باشد و در شرايط موجود هر کيلو برنج معادل 1000 تومان مي باشد در صورت احتساب بطور متوسط سرانه 2000 تومان براي هر نفر معادل ۴0 ميليارد تومان فقط از همين منبع استحصال خواهد شد و در صورتي که براي اشتغال پايدار هر نفر بطور متوسط 10 ميليون تومان لازم باشد بطور متوسط ۴000 شغل ايجاد شده و در صورتي که ضريب خانوار 3 را در نظر بيگريم بطور متوسط ساليانه حدود ۱۶000 نفر از افراد جامعه از فقر و ناداري نجات خواهند يافت.

لازم به ذکر است اين فقط برنامه هاي است که ميتوان صرفا از يک مکانيزم مالي طراحي شده در اسلام جهت کمک به فقرا و رشيه کني فقر از آن بهره گرفت.

در خاتمه ذکر اين نکته ضروري است که يکي از مهمترين شيوه هاي موثر در فقزدايي شناسايي دقيق فقرا و کانونهاي ايجاد فقر است که در اين خصوص خوشبختانه در سال 81  نيز مصوبه اي در خصوص تعيين ضريب مناطق کمتر توسعه يافته کشور به تصويب هيئت وزيران رسيد که در آن، به تفکيک شهرستان‌ها و بخش هايي که در هر استان به عنوان محروم ترين ها تلقي شده اند، مشخص شده است. و اخيرا نيز در سطح کلان کشور برنامه جامع اي تحت عنوان "نقشه فقر" توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي و با همکاري وزارت کشور در حال تهيه است که در صورت اتمام آن، مي توان گفت که کدام استان، شهر، روستا و با چه ميزان افراد نيازمند، بيشترين اقشار آسيب پذير را در کشور دارند، اين درحالي است که قبل از سيل اخير، ممکن بود که منطقه اي نظير جاسک، جز نقشه فقر نباشد اما در حال حاضر جزو اين نقشه قرار گيرد. لازم به ذکر است که طي بررسي هاي که تاکنون به عمل آمده است برخلاف انتظار بسياري از کارشناسان مناطقي همچون خوزستان، کرمان، فارس و نقاط حاشيه نشين تهران را شايد بتوان آسيب پذير تر از ساير نقاط کشور دانست.

در پايان از جمله مهمترين راهکارهاي را که مي توان در کاهش فقر به آنها اشاره کرد عبارتند از :

1.       توانمدسازي فقرا براي خروج طبيعي آنها از گردونه فقر با تاکيد بر اشتغال

2.       سياستگذاري براي افزايش درآمد خانوارهاي فقير و کم درآمد از طريف توسعه اشتغال و هدفمند نمودن يارانه ها

3.       اعمال حمايتهاي مستقيم از نيازمندان فاقد توان کار و اشتغال

4.       اولويت دادن به فقراي روستايي در برنامه هاي فقرزدايي

5.    استفاده از منابع يارانه هاي موجود ( از جمله منابع ايجاد شده از محل صرفه جويي در مصرف بنزين که به زودي مقاله اي فني در اين خصوص جهت مطالعه علاقه مندان تقديم خوام کرد.)

6.       استقرار نظام شناسايي خانوارهاي فقير و کم درآمد